“Phát triển mô hình cây dược liệu gắn với quản trị rừng hiệu quả ở khu vực miền Trung”


Quản trị rừng hiện nay đang là mối quan tâm không chỉ của các cơ quan ban ngành Lâm nghiệp mà còn của toàn xã hội, toàn nhân loại. Nhiều công trường, nhiều nhà máy, khu công nghiệp, thuỷ điện mọc lên đã phần nào lấy đi những cánh rừng nguyên sinh và vô vàn lợi ích hữu hình và vô hình khác từ rừng. Chính những hệ luỵ của các hoạt động sản xuất không bền vững buộc tất cả các bên phải vào cuộc để bảo vệ rừng. Việt Nam đang là một trong những quốc gia được nhiều tổ chức Quốc tế quan tâm và hỗ trợ cho hoạt động quản lý bảo vệ rừng, nhiều sáng kiến Quốc tế đã được đưa ra như sáng kiến REDD+, sáng kiến FLEGT…

Nhiều sáng kiến này hướng đến đối tượng là cộng đồng sống phụ thuộc - đối tượng sẽ trực tiếp hưởng lợi và chịu nhiều tác động nhất từ rừng. Tuy nhiên, điểm khó khăn nhất là trình độ nhận thức của cộng đồng còn hạn chế, nhiều phương thức quản lý, làm giàu rừng tự nhiên từ chính nội lực của cộng đồng còn chưa được hình thành. Do đó, để các sáng kiến này phát huy tác dụng cần có nhiều thay đổi từ nhiều bên đặc biệt là cộng đồng người dân sống phụ thuộc vào rừng.

Cộng đồng mạng lưới xây dựng kế hoạch phát triển mô hình trồng cây dược liệu và làm giàu rừng

Cộng đồng mạng lưới lập kế hoạch phát triển mô hình trồng cây dược liệu và làm giàu rừng

Theo các chuyên gia lâm nghiệp hoạt động làm giàu rừng sẽ hỗ trợ tích cực cộng đồng tham gia quản lý bảo vệ rừng. Làm giàu rừng hiện nay đang được quan tâm dưới khía cạnh kinh doanh bền vững và có sinh kế ổn định cho cộng đồng trực tiếp tham gia quản lý. Nhận thức được vấn đề đó, Dự án FLEGT – Khu vực miền Trung dưới sự hỗ trợ của Liên minh Châu Âu (EU) tại Việt Nam đã tập trung phát triển sinh kế cho cộng đồng quản lý bảo vệ rừng ở khu vực miền Trung bằng các hoạt động nâng cao năng lực,liên kết thị trường và kinh doanh nguồn dược liệu từ thực vật sẵn có tại rừng cộng đồng theo định hướng hợp pháp và có thông tin truy xuất rõ ràng.

Cơ sở nào đề những nhà quản lý và các bên liên quan quan tâm đến hoạt động phát triển cây dược liệu? Theo kết quả thống kê của viện Dược liệu năm 2005, Việt Nam đã có tới hơn 3.948 loài dược liệu dùng cho y học, trong đó có 90% có ở rừng tự nhiên. Theo thống kê của ngành Y tế thì Việt Nam mỗi năm tiêu thụ từ 30 đến 50 tấn dược liệu phục vụ cho ngành Y học cổ truyền và giá trị mà thuốc Nam, thuốc Bắc mang lại là không thể phủ nhận. Người tiêu dùng hiện nay đang có xu thế chuyển dần sang sử dụng nhiều loài dược liệu để phục vụ sinh hoạt hằng ngày như nấu cao, nấu nước uống, xoa bóp, ngâm rượu, chế thành thực phẩm dùng hằng ngày; nhiều cơ sở sản xuất cung không đủ cầu, từ đó có thể thấy cơ hội cung cấp nguồn nguyên liệu cho các cơ sở chế biến đang là hướng đi mới cho cộng đồng quản lý bảo vệ rừng. Ngoài lợi ích về kinh kế thì hoạt động phát triển mô hình trồng cây dược liệu làm giàu rừng còn mang lại giá trị bảo tồn các nguồn gen quý hiếm đang có xu thế ít dần ở môi trường tự nhiên.

Tham quan học tập mô hình trồng cây dược liệu và làm giàu rừng của Cộng đồng thôn 3 xã Hương Lộc, huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế

 

Để cộng đồng nhận thức được hết giá trị của việc phát triển  cây dược liệu làm giàu rừng, Dự án đã xây dựng được một chuỗi các hoạt động để họ thay đổi về phương pháp và cách thức thực hiện, cụ thể như sau: Dự án kết nối 50 cộng đồng sống phụ thuộc vào rừng ở khu vực miền Trung với tổng diện tích rừng tự nhiên được nhà nước giao khoán quản lý bảo vệ hơn 14.300ha, với 3.289 thành viên trực tiếp tham gia quản lý bảo vệ (Báo cáo mạng lưới cộng đồng sống phụ thuộc vào rừng ở khu vực miền Trung Dự án FLEGT , 2016), có hơn 2.000 loài dược liệu (Báo cáo triển vọng phát triển cây dược liệu, Trần Minh Đức, 2017,). Đây là một trong những tiềm năng quan trọng để phát triển cây dược liệu ở khu vực miền Trung. Sau khi kết nối các thành viên mạng lưới, Dự án hỗ trợ nâng cao năng lực cho các thành viên để họ phát huy được nội lực vốn có của mình, từ đó hạn chế được các chi phí cũng như đảm bảo được tính bền vững trong phát triển cộng đồng chung. Phương pháp này sẽ giúp cho cộng đồng nhận ra được những tài sản vốn có của cộng đồng từ hữu hình cho đến vô hình, cộng đồng sẽ tính toán được các chi phí đầu vào, đầu ra khi triển khai hoạt động kinh doanh sản xuất tại cộng đồng. Sau khi học tập được phương pháp Phát triển cộng đồng dựa vào nội lực (ABCD), Dự án tiếp tục hỗ trợ cho cộng đồng nhận diện được những loài dược liệu có tiềm năng tại địa phương, xây dựng kế hoạch phát triển bền vững từ khâu chọn giống, chăm sóc, thu hoạch đến kinh doanh. Chuỗi hành trình sản phẩm này bắt buộc phải đi theo một quy chuẩn hợp pháp và được nhiều bên công nhận trong đó có chính quyền địa phương và cơ quan chức năng liên quan. Mục tiêu của hoạt động kinh doanh mà dự án mong muốn gửi đến cho cộng đồng quản lý bảo vệ rừng ở khu vực miền Trung là kinh doanh có trách nhiệm, bền vững về môi trường và đảm bảo được nguồn gốc hợp pháp.

Nhiều kế hoạch của cộng đồng xây dựng đã hoàn toàn thuyết phục dự án như Cộng đồng thôn Thanh Liêm 1, xã Trung Hoá, huyện Minh Hoá, tỉnh Quảng Bình đã xây dựng chiến lược phát triển cây Mật nhân (Eurycoma longifolia Jack) - một loài cây được đánh giá là có tiềm năng phát triển của khu vực miền Trung Việt Nam.

Hy vọng rằng với kiến thức, phương pháp cộng với nhiệt huyết của mình, các chuyên gia và cộng đồng sống phụ thuộc vào rừng ở khu vực miền Trung sẽ làm thay đổi những cánh rừng tự nhiên ở miền Trung Việt Nam và thay đổi được sinh kế của cộng đồng, bảo tồn được nguồn dược liệu quý của Việt Nam, các sản phẩm từ dược liệu sẽ có mặt ở nhiều thị trường thế giới với thương hiệu và đặc trưng riêng của Việt Nam.

Ngô Trí Dũng, Viện Tài nguyên và Môi trường, Đại học Huế